FAQs Familia

Mi geniturs à tres da strité. Ći poi pa fà?

Ćinamai ti mius matrimoni vëgnel dant ch'an se strites, y sovënz vëgnel ma strité por picolëzes. Te degun caje ne deste miné che tö es la gauja dles stritaries. Sce chësta situaziun te pësa prô da baié cun ëi y ti dì sciöche tö te sëntes y ći che te tëmes. Sce chësc ne va nia poste ti scrì na lëtra o na e-mail olache te descries tü sentimënć y tües tëmes. Les colaboradësses y i colaboradus de young+direct y inće le garant por l'infanzia y l'adolescënza po te daidé.

Mi geniturs ne me capësc nia, ai brontora tres y ne me lascia fà nët nia. Ći poi pa fà?

Inće tü geniturs à le dërt da fà fai. Ai ne n'à nia la poscibilité da imparè denant da fà le genitur. Propi sciöche tö y iö, fej inće i geniturs tröp de falè: ai é massa rigorusc, à massa da fà, é massa o massa püch presënć, à la löna y i.i. I geniturs ne capësc sovënz nia ći che te adores veramënter. Magari aste valgügn te familia, na porsona adulta che vir dlungia tè a chëra che te pos ti avëi crëta. Te pos sambëgn inće baié cun les colaboradësses y i colaboradus de young+direct y dla Consulënza familiara. Inće sc'al ne pê nia: tü geniturs t'ô bun. Ara n'é nia insciö che tü geniturs leva vigni dé cun le pinsier: „Co poi pa incö tichiné al miù mia möta y mi möt?“ Sües aziuns che te ne capësces sovënz nia à döt n'atra motivaziun: ai t'ô bun y ô che te sides contënta/contënt y ch'ara te vais bun.

Mia möta/mi möt à 12 agn y ara/al s'à mudé. I ne sun nia plü buna/bun da baié impara, ara/al ne m'ascuta nia plü sö, ara/al ne se tëgn nia plü ales regoles. Ći dessi pa fà?

Osta möta/Osc möt é tla puberté, na fasa turbolënta danter i 11 y i 17 agn che mët geniturs mo inće les mitans instësses /i mituns instësc dan da de gran sfidades. Les mitans/i mituns se müda sot a tröc aspeć. Por i geniturs él gonot feter n scioch canche süa möta/so möt prô da sbrochè fora dla vita familiara ćina ćiamò dër armonica. Ares/ai mët man da mëte en discusciun ći che i geniturs dij y se tëgn tres deplü a ći che les porsones de süa eté dij o fej. Döt chësc é normal deache les jones y i jogn se chir n'identité nöia y svilupëia na cosciënza de sè nöia. Mantignide la calma y ćiarede da ciafè n tru damez danter lascè jì y mëte limić. Ne stede a sforzè osta möta/osc möt a baié, al basta ti pité la poscibilité da le fà. Posć de consultaziun olach'i ciafëis informaziuns y consëis é le Sorvisc psicologich, l'ambulanza spezialisada dla cooperativa soziala EOS y la Consulënza familiara.

I à dübi y me crüzi por mia só. I l'à abinada te bagn ch'ara petâ sö do avëi tucé jö n scarnüz plëgn de patatines dan la televijiun.

Baia francamënter de tü fistidi cun tü geniturs o cun na porsona de crëta. Magari aste bele aldì o lit n pü’ de valch sura desturbs dl mangé. Desturbs dl mangé é maraties da tó söl scerio pro chëres che le comportamënt pro le mangé po ester n'indicaziun. Sce inće tü geniturs o la porsona de crëta é a öna cun to crüze pol ester d'aiüt na consulënza profescionala por stlarì le problem y ciafè spo deboriada na soluziun. Te pos contatè l'ambulanza spezialisada dla cooperativa soziala EOS, la Consulënza familiara o le Sorvisc psicologich.

I sun atramënter. I sun gnüda adotada/gnü adotè. I ne fej nia pert dl grup. Che sunsi pa?

La parora adoziun vëgn dal latin y ô dì tan co azetè. Düć canć ô savëi da olach'ai vëgn y conësce süa storia dla vita. Tüa storia dla vita é particolara tres tüa adoziun. Da chilò vëgnel sö n gröm de domandes che ne te lascia nia pêsc a chëres ch'ara ne va datrai gnanca da ciafè na resposta. Les conversaziuns cun tü geniturs adotifs te dà dessigü val' respostes. De döt cant poste implü inće rajonè cun les colaboradësses y i colaboradus de chisc sorvisc:
young+direct
Consulënza familiara
Sorvisc psicologich
Sorvisc soziai
Garant por l'infanzia y l'adolescënza

I à 12 agn y i n'ô nia plü vire pro mia uma, mo jì a vire cun mi pere. Co poi pa arjunje chësc?

Prô da rajonè cun tü geniturs despartis por ciafè fora ći ch'ai pënsa de tüa idea, de to dejidêr y de tües rajuns. Al é inće na fondamënta legala. Damana tü geniturs sc'ai sa de chësc. Sc'i ne sëis nia bugn da mëte a jì na conversaziun de trëi spo pol inće les colaboradësses y i colaboradus dla Consulënza familiara, le Garant por l'infanzia y l'adolescënza y i sorvisc soziai te daidé ciafè na soluziun.

I à 14 agn y i n'oress nia plü jì da mi pere. Plü ion oressi fà valch cun mies compagnes/mi compagns. I ùn tres indô da strité por valch. Ći poi pa fà?

Tla puberté devënta le dejidêr da s'incuntè cun porsones dla medema eté y fà valch deboriada tres majer. Al po ester che to pere ne sides nia ausé a de te' debojëgns y ch'al sides n pü malsigü. Prô ćiamò n iade da jì a öna cun to pere, da sciacarè cun ël p.ej. da fà fora d’atri momënć olach'i podëis s'odëi y d'atres acordanzes. Sc'i gnëis impò ćiamò a se strité spo proede da trà ite ćiamò na porsona. Inće n aiüt profescional (la Consulënza familiara, le Sorvisc psicologich, le Raiun sozial) po se dè aiüt.

Mia familia vëgn dal Marocco, mi geniturs ne me lascia nia jì fora, mo dötes mies compagnes/düć mi compagns é intoronn da sëra. Ći poi pa fà?

Aladô dla lege n'él tla Talia degun regolamënt tler, i geniturs é responsabli por sües mitans/sü mituns ćina 18 agn. Dai 14 agn insö respogn indere les jones instësses/i jogn instësc de ći ch'ares/ai fej. La miù cossa che te pos fà é ćiarè da baié cun tü geniturs, ti presëntes tües compagnes/tü compagns y sc'ara va inće sü geniturs. Al é important ch'i podëis avëi crëta un tl ater y porchël él da fà fora regoles tleres a chëres che tö te tëgnes. La Consulënza familiara o le Sorvisc de coordinamënt por l'integraziun po se sostignì te na funziun de mediaziun.

Mia uma sta tröp te let, ara é tres stanćia y n'à degöna vëia da fà valch. Gonot aldi inće ch'ara pita.

Al é dër important che te baies cun na porsona adulta o na colaboradëssa/n colaboradù dla Consulënza familiara o dl Sorvisc psicologich y ti cuntes de tü fistidi. Deboriada podëise spo ponsè sura ći fà. Al é important che tüa uma vëgnes daidada. Magari se stëntera por le momënt da avëi crëta te sè instëssa y ti ester ales sfidades dla vita.

Olâ jarài pa a stè do che mi geniturs s'à separè?

Ćina che ne t'as nia arjunt la majera eté ti speta a tü geniturs da stabilì olache te vas a vire y te tëgnes sö. Chësc vel inće tl caje de na separaziun/devorz de tü geniturs. Pro separaziuns/devorc en armonia fej fora i geniturs deboriada olache te vas a vire. Mo ai dess sambëgn tignì cunt de tü bojëgns y interesc. Te désses inant podëi jì te chi posć (p. ej. scora y uniuns dl sport) y podëi incuntè porsones (p. ej. amisc, parënć) che fajô fora na pert importanta de tüa vita da vigni dé ćina che tü geniturs s'à separè/à devorzié. Gonot fej i geniturs fora che te vires inant cun chël genitur che à en gran pert le dërt da ćiarè do tla ćiasa o tl'abitaziun di geniturs olache t'es stada/stè ćina chël momënt. Mo an po inće ponsè a d'atri modì: Sce les condiziuns abitatives le conzed y tü interesc se mantëgn, po por ejëmpl tü geniturs fà fora che te vas a stè n'edema pro tüa uma y n'edema pro to pere baratan tres jö. Sce tü geniturs n'é nia a öna sön le post olache te désses stè tol le vicare na dezijiun pro ćiun di geniturs che te jaràs en gran pert a vire do la separaziun/le devorz.
Te vigni caje él important che te proes bele danfora da baié cun tü geniturs por ch'ai sais tü dejiders, tües idees, tües tëmes y tü crüzi. Sc'al te dà imënt ch'ara ne va nia da baié impara spo scrii na lëtra o na e-mail o va da na porsona de crëta (n berba, na mëda, ...). Implü poste t'adressè ales colaboradësses y ai colaboradus de young+direct, dl Raiun sozial y dla Consulënza familiara.

Por ći vëgni pa adorà i scioldi de mantignimënt? Poi inće iö daidé tó na dezijiun sön chësc?

Tü geniturs à le dovëi da te mantignì, da te dè na formaziun y n'educaziun y da ćiarè ch'ara te vais bun. Chësc vel sambëgn inće canche tü geniturs se despartësc. Porchël mëss le genitur pro chël che te ne stas en gran pert nia ti dè a chël genitur pro chël che te vires n contribut finanziar. Tü geniturs po se fà fora deboriada tan che chësc import dess ester o al po inće gnì dè dant dala vicara/dal vicare. Canch'al vëgn stabilì la soma dl paiamënt de mantignimënt mëssel gnì tignì cunt che tü bojëgns sides curis assà.
I paiamënć de mantignimënt é partis sö te döes perts:
Mantignimënt ordinar: Cun chësc capëscion le mantignimënt de ći ch'an adora por la vita da vigni dé (p.ej por paié l'afit, i cunć dla forza eletrica, la mangiaria, le guant).
Spëises straordinares: Tü geniturs tol pert aladô de sües poscibilitês finanziares y de criters desvalis a dötes chës spëises che é da paié canche t'as debojëgn de cumpres maius (p. ej. canche t'adores n computer), canch'al é da paié escurjiuns, spëises por le sport o por tüa formaziun o to ajornamënt. Tü geniturs mëss tó na dezijiun sön ći che mëss ester y ći che ne mëss nia ester. Inće te chësc caje dëidel sc'an ti dij ai geniturs ći che an ess ion y ći ch'an à imënt, mo an dess inće capì che nia döt ći ch'an ô ne po gnì finanzié.
Te vigni caje él important che te proes bele danfora da baié cun tü geniturs por che ai sais tü dejiders, tües idees, tües tëmes y tü crüzi. Sc'al te dà imënt ch'ara ne va nia da baié cun tü geniturs spo po te daidé les colaboradësses y i colaboradus de young+direct, dl Raiun sozial y dla Consulënza familiara.

Co dessi pa me comportè sce mi geniturs separà à n partner nü?

Le plü important é naôta: desse tëmp un cun l'ater por imparè a se conësce y costruì n raport. Le partner nü ne podarà mai sostituì tüa uma/to pere, cossa che ne dess gnanca ester/n'é gnanca te so interès. Tü geniturs resta tres tü geniturs. Inće sce t'as ion le partner nü ne tradësceste nia l'amur por tüa uma o to pere. Por trami i geniturs resteste le numer un y porchël n'aste nia bria da ester gelosa/gelus di partner nüs.
Sce al é indere problems él dërt che te proes da baié cun tü geniturs y ti cuntes de tü dejiders, tües idees, tües tëmes y tü crüzi. Sc'al te dà imënt ch'ara ne va nia da baié impara spo scrii na lëtra o na e-mail o va da na porsona de crëta. Implü poste t'adressè ales colaboradësses y ai colaboradus de young+direct, dl Raiun sozial y dla Consulënza familiara.

Mëssi me tignì ales regoles che le partner nü de mia uma/mi pere me mët dant?

Pordërt éra insciö che le partner nü de tüa uma/to pere n'é nia autorisé al'educaziun y ma tü geniturs à la responsabilité de tè. Tüa uma/To pere po indere ti surandè a so partner nü por ejëmpl canch'ara/al n'é nia certes inćiaries a chëres che tö as da te tignì. Al é important ch'al vëgnes baié de chësc inće cun tè y che te comportes cun respet. Te vigni caje él important che te proes da baié cun tü geniturs y ti cuntes de tü dejiders, tües idees, tües tëmes y tü crüzi. Sc'al te dà imënt ch'ara ne va nia da baié impara spo scrii na lëtra o na e-mail o va da na porsona de crëta. Implü poste t'adressè ales colaboradësses y ai colaboradus de young+direct, dl Raiun sozial y dla Consulënza familiara.

Po pa mi geniturs me proibì da stè cun amiches/amisc plü vedli?

En ligna de prinzip po tü geniturs - ćina che te ne as nia ćiamò arjunt la majera eté - eserzité n influs sön tüa manira de vire y tües amizizies. Ai à pö la responsabilité por tüa educaziun y segurëza. Mo por te proibì valch, mëssel propi ester n prigo iadedô. Chësc podess por ejëmpl ester sce n'amica/n amich te impiza a tó droghes, te baia sö da ne jì nia a scora o te sbürla a valch sessualmënter. Tü geniturs ne po nia te proibì valch ma deach'ai ne ti impò nia a tües amiches/ tü amisc. Sovënz oress tü geniturs ma che te incuntàsses cun porsones de n tëmp che se svilupëia sciöche tè, va tla medema tlassa y fej les medemes esperiënzes cun la puberté. Pro amiches/amisc plü vedli, dantadöt sc'ares/ai é bele cotan d'agn plü vedli él d'atri temesc d'atualité, por chi che ne te sëntes ćiamò nia madüda/madü assà. Al po ester che tü geniturs ais dübi y porchël désseste baié impara de chësc. Sc'al te dà imënt ch'ara ne va nia da baié impara spo scrii na lëtra o na e-mail o va da na porsona de crëta. Implü poste t'adressè ales colaboradësses y ai colaboradus de young+direct, dl Raiun sozial y dla Consulënza familiara.

Che é pa responsabli de mi guern y de mia educaziun?

Normalmënter é tüa uma y to pere autorisà al'educaziun y à la responsabilité plëna de tüa educaziun y to bëgnstè. Le sorvisc sozial à l'inćiaria da ćiarè dla proteziun dles mitans/di mituns. Sce tü geniturs va cuntra tü interesc, ne tëgn nia cunt de tü dërć y ne ô nia o n'é nia bugn da se parè da prighi iminënć à les colaboradësses y i colaboradus di sorvisc soziai l'oblianza da te dè proteziun, te caji d'emergënza inće cuntra l'orentè de tü geniturs.

I à tut la dezijiun da jì a fà na scora profescionala, mo mi geniturs n'é nia a öna cun mia dezijiun y oress ch'i jiss a fà na scora alta. Ći poi pa fà?

Chësta é na ria situaziun por tè. Tö as na intenziun tlera, mo indere tü geniturs ne partësc nia chësta intenziun cun tè y ne te sostëgn nia te tüa dezijiun. En linia de prinzip él to dërt da tó instëssa/instës na dezijiun sön to tru profescional. Mo la domanda da se fà é sciöche chësc ćiara spo fora tla pratica sce tü geniturs ne te sostëgn nia. Porchël él d'ütl (ćiamò n iade) da porvè da baié cun tü geniturs. Savëise un dl ater, ćiodì ch'i ésses plü ion chë scora y nia n'atra? Saste ćiodì che tü geniturs oress che te jìsses a fà na scora alta? Y sa pa tü geniturs, ćiodì che t'as tut la dezijiun da fà na scora profescionala? Ći ne ti scüsa pa nia de tüa dezijiun? Ći te destürba pa de süa proposta? Magari sc'i rajonëis un cun l'ater sëise bugn da se capì damì y al podess ester che valgügn de os metess man da odëi les cosses atramënter. Magari él inće la poscibilité da rové a n compromis che podess ester chësc: t'as n ann de tëmp da imparè a conësce la scora che t'as chirì fora, sü vantaji y sü desvantaji y do da chësc ann él da tó na dezijiun definitiva de ći vers ch'ara dess jì. Sc'al te dà imënt ch'ara ne va nia da baié cun tü geniturs spo scrii na lëtra o na e-mail o va da na porsona de crëta. Implü poste t'adressè ales colaboradësses y ai colaboradus de young+direct, dl Raiun sozial y dla Consulënza familiara.

I à 16 agn y mi geniturs me lascia ma jì fora ćina les 11 de nöt. I ùn tres da strité por chësc. Él na regolamentaziun?

Tla Talia n'él nia na lege che dij tan dî che les porsones de mëndra eté po jì fora. Porchël él naturalmënter i geniturs o les porsones autorisades al'educaziun che dij canche te désses gnì a ćiasa o tan dî y olâ che te pos te tignì sö.
Sce t'os dormì da compagnes/compagns spo poste le fà sce tü geniturs te lascia. Le Codesc zivil vëiga tlermënter danfora che porsones de mëndra eté ne po nia s'un jì da ćiasa demez por plü dî alalungia. Te n te' caje à i geniturs o les porsones autorisades al'educaziun la poscibilité da jì a se tó la möta/le möt eventualmënter inće cun l'aiüt dl tribunal di mëndri. Datrai pol ester d'ütl da baié cun zacai de chësc argomënt. Te pos ion inće ti scrì ales colaboradësses y ai colaboradus de young+direct.

Ći ciafi pa d'arpejun canche mi geniturs n'é nia plü o un de chisc vëgn a manćé?

Al vëgn fat na desfarënzia danter sozesciun ereditara legislativa y testamentara. Tl pröm caje n'él degun testamënt y le legisladù determinëia che che ciafa ći pert dl'arpejun (p. ej. sc'al mör le pere te na familia de cater porsones ërpa n terzo la fomena y i atri dui mituns inće n terzo porom). Tl caje de na sozesciun ereditara testamentara à le defunt stabilì te so testamënt che che dess ciafè ći. Al é da tignì cunt che les mitans/i mituns y la fomena/l'om é arpadus d'oblianza. Chël ô dì bel anfat ći ch'al é scrit tl testamënt, ai à le dërt da ciafè na certa pert (pert d'oblianza) en arpejun. Chësc dërt po inće gnì ghiré dan signoria. Vigni möta/möt à le dërt al'arpejun anfat sc'ara/al é legitim o ilegitim. Sce porsones de mëndra eté vëgn cherdades a arpè pol gnì daurì na ghiravanza pro le tribunal provinzial competënt por surantó l'arpejun y aministré le patrimone. Les colaboradësses y i colaboradus dl Raiun sozial ves pîta consulënza.

Da canch’i s’un despartí á nosta möta/nosc möt tres plü dificoltés a scora. Ci podunse pa da fá decuntra?

Mitans/Mituns reagësc sovënz cun gran sensibilité a dificoltés te familia. Por les mitans/i mituns é la separaziun por le plü na crisa che gaujëia sentimënc y reaziuns desvalis. Sü pinsiers vëgn gonot dominá da tëmes y fistidi y insciö n’ési nia plü bugn da se conzentré sön la scora.
Te de te situaziuns dess i geniturs se mëte en contat cun l’insegnanta/l’insegnant de classa zënza se temëi ch’al vëgnes cunté incërch detais intims dla vita familiara, á pö le personal insegnant le dovëi da scuté. Ma sce les insegnantes/i insegnanc é a conescënza di majeri problems de na familia ési bugn da capí le comportamënt dla möta/dl möt y da la/le daidé aladô.
D’importanza él dantadöt ince che i geniturs ti dais da capí a süa möta/so möt che ai se crüzia de ëra/ël y ti dá sostëgn ince sc’ai é despartis. Insciö podëise por ejëmpl daidé ativamënter osta möta/osc möt s’arjigné ca por la scora o sc'al é debojëgn podëise ti organisé ores de sostëgn. Traté la möta/le möt cun desprisc y la/le manacé cun conseguënzes n’é nia le dër tru.

Mi möt de dodesc agn s’á cumpré na playstation zënza me damané y zënza ch’i savess cun i scioldi da cumpré ite por ciasa. Ci dessi pa fá?

Mitans/Mituns danter 7 y 14 agn é aladô dla conzeziun dl dërt porsones de mëndra eté che é ma bunes da se fá i cunc te na manira limitada. Chësc ó dí che zënza le consëns di geniturs pói ma se cumpré valch cun i scioldi ch'ai ciafa de spënora (por ejëmpl libri o cd).
Sce na jona/n jonn se cumpra indere valch de majer zënza che sü geniturs sides a öna, á chësc afar pormó valüta canch’i geniturs dá so consëns te n tëmp adegué. Scenó ne vel l’afar bele dal scomenciamënt nia y de conseguënza é le comerziant sforzé da tó zoruch la playstation y ti rete le prisc de cumpra.

I se cruziun deache nosc möt é momentaneamënter apatich y dër jö de moral zënza na rajun. Ci messunse pa fá?

Sc’i se temëis che osc möt ais na depresciun spo fossel dërt da ciaré da tó sö contat cun so ambiënt incëria: osservaziuns de educadësses/educadus, de porsones dla familia y/o maestres/maestri pó porté pro a reconësce na depresciun.
I ciafëis sostëgn y aiüt ti posć de consulënza desvalis dla provinzia o ti ambulatori por la sanité psicologica tl’infanzia y tla jonëza. Dailó laorel psicologhes y psicologs, psichiatres y psichiatri che pó daidé stlarí le comportamënt de osc möt.
Sc'al vëgn diagnostiché na depresciun dess osc möt atira ciafé n sostëgn psicoterapeutich. Tla psicoterapia é le svilup dla crëta y dla segurëza te se instësc de gran importanza. Te na ludoterapia vëgnel porvé fora formes d’espresciun y de comportamënt che porta spo por la lungia a strategies de soluziun te crises.
Pro mitans y mituns vëgnel fat ma dainré y te caji estrems de de gran depresciuns (pinsiers o tentatifs de suizid) n tratamënt cun medejines antidepressives.


Da canch’i s’un despartí n’é nosta möta/nosc möt nia plü da gorné y ara/al se refusëia vigni de da fá certes cosses. Ci dessi pa fá?

Le tëmp dla separaziun é por mitans y mituns, jones y jogn n tëmp intensif che ti fej sovënz perde l’ecuiliber. Na separaziun ó dí tó comié da cosses ch’an é ausá da fá, al mëss gní stlarí y fat fora danü les relaziuns te y defora dala familia. Mesanamënter döra döt chësc presciapüch dui agn. Le sforz da nen gní fora cun la situaziun familiara che s’á mudé porta les mitans y i mituns a reaziuns dër desvalies. Chëstes se achitëia indô por le plü do da n valgügn mëisc. Sce chëstes manires de comportamënt particolares döra plü dî, spo podessel orëi dí che la möta/le möt ne se stá nia ciamó saurí o ne s'á nia ciamó ausé ala situaziun nöia de vita.
Chëstes reaziuns pó ince pormó gní fora n pez do la separaziun efetiva o gní ciamó da peso. Le genitur che surantol en gran pert l'educaziun di mituns á spo por tort la sensaziun da avëi falé valch tl'educaziun o chir les gaujes de chëstes reaziuns ti contac che la möta/le möt á cun le genitur che vir fora de ciasa.
Por consultaziuns podëise s'adressé ala Consulënza familiara, al Ambulatore spezialistich dla Cooperativa soziala EOS y al Sorvisc psicologich.


Nosc möt de 10 agn é tres ma plü cun le fonin tla man. Ci dessi pa fá?

Sovënz s'intopa les mitans y i mituns dla scora elementara bele damí co sü geniturs pro le computer o le fonin. Tröc geniturs se crüzia y ne sá feter nia plü co fora canche süa möta/so möt é tres ma plü pro le smartphone. Al pê ch’ara ne vais nia plü zënza fonin. La maiú pert dla comunicaziun vëgn a s'al dé tres le fonin, les jones y i jogn telefonëia, mëna sms, vá te internet. Tres le fonin ciafi sambëgn na certa independënza y liberté. Insciö él na certa flessibilité cun i geniturs y cun les compagnes y i compagns, ara vá da fá fora cosses y da s'organisé al ultimo momënt, da ciafé tresfora informaziuns, da ciaré do l'orar dla ferata y i.i.
Al paia la mëia da mëte sö deboriada cun le möt n program y regoles por l'adoranza dl fonin. Chëstes regoles pó ince gní scrites sö y ester por ejëmpl insciö: Degun handy tratan i pasć, tratan i laurs da ciasa y te scora; de nöt él da destodé le fonin y da ti le dé a un di geniturs; la domënia n'él nia da adoré le fonin. Geniturs y mituns dess baié te na manira daverta y tlera sön l'adoranza dl fonin y dl internet. Al dess gní rajoné deboriada cun le möt sön les desposiziuns de segurëza y ares dess gní istalades.
Zënter de consultaziun por domandes y consëis é la Consulënza familiara, le Telefon di geniturs, l'Ambulatore spezialistich dla Cooperativa soziala EOS y le Sorvisc psicologich.

Mi geniturs/joceri se moscëda ite tl'educaziun de mi mituns. Chësc me destürba. Co podessi pa fá?

Cun la nasciüda de n möt vëgn les funziuns dl sistem familiar partides sö danü. I mituns devënta geniturs, i geniturs devënta neni y lâs y la familia röia sovënz plü datoch deache ara ciafa indô n significat nü. En gran pert ciara les lâs y i neni di mituns y porchël él bele da odëi danfora ch'ai se ficiará ite tl'educaziun di mituns...
Cun le se ficé ite ó pordërt les lâs y i neni dé da capí tan important che la möta/le möt é por ëi. La responsabilité dl'educaziun é sambëgn di geniturs y nia dla lâ o dl nene. Al é important chirí le dialogh danter geniturs y lâs y neni pornanch'al vëgn sö n conflit por stlarí ci che é essenzial por i geniturs tl'educaziun de sü mituns. Al podess ester dër d'aiüt da baié tla pröma porsona.
I mituns n'aprofitëia pö dla lâ y dl nene y porchël podessel ester n vantaje sce i geniturs röia a n compromis impara. Insciö pói ince realisé so dejider da fá valch de bun por la möta/le möt. Al é indere chestiuns educatives olach'al ne dess nia gní fat n compromis y chësc dess i geniturs se fá fora tlermënter cun la lâ y le nene (ejëmpli: senté t'auto ma cun le sentarel, nia massa duciaries, nia massa televijiun y i.i.).
Na plata internet dër de valüta: www.elternwissen.com. Zënter de consulaziun por domandes y consëis é la Consulënza familiara y le Telefon di geniturs.

Le pere de mia möta/mi möt y iö s'ùn bele despartì denanche le pope gniss al monn. Ćina śëgn ne n'àl albü degun contat para y ne l'à gnanca reconesciü. Co poi pa fà sc'i oress rové al reconescimënt?

Le reconescimënt de na möta/n möt ô dì por n genitur ch'al surantol inće düć i dërć y i dovëis. Pro geniturs maridà vëgn le reconescimënt a s'al dè automaticamënter canche le pope vëgn al monn (al basta che un di geniturs dais dant la nasciüda te comun), te d'atri caji indere ôl ester n reconescimënt tler da trami i geniturs (p. ej. te comun). Sce le reconescimënt ne vëgn nia fat „volontariamënter“ po vigni genitur o inće la möta/le möt lascè stabilì la maternité o la paternité dal tribunal, chël ô dì ch'al vëgn invié ia n prozedimënt iudiziar por le reconescimënt dla maternité o paternité. Le prozedimënt n'é sotmetü a degun terminn. Al po gnì portè dant proes cun düć i mesi, i plü sigüsc é dessigü le test genetich o l'analisa dl sanch. Chisc po sambëgn inće gnì fać zënza n prozedimënt iuridich.
Por d'atres domandes podëise contatè les colaboradësses y i colaboradus dl Raiun sozial.

Ài iö dassora/dassù le dërt da ćiarè sura mies mitans/mi mituns sc'ares/ai vir pro mè da canch'i s'ùn despartì?

Sc'i conviëis canche osta möta/osc möt vëgn al monn spo ëise deboriada le dërt da ćiarè de osta möta/osc möt, bel anfat sc'i sëis maridà o no.
Sc’an se despartësc o sc'an devorziëia o sce la relaziun va indalater réstel impò le dërt da ćiarè dles mitans/di mituns deboriada, ater co sc'al é rajuns gravëntes che va cuntra chësc dërt.
Cun chësta regolamentaziun orô la lege n. 54 dl 2006 ti surandè cun intenziun plü responsabilité a trami i geniturs y arjunje insciö che canch'al vëgn regolamentè le raport cun la möta/le möt vëgnel dantadöt ćiarè de sü bojëgns. Les colaboradësses y i colaboradus dl Raiun sozial é a osta desposiziun por informaziuns plü avisa.

Mia fomena y iö s'ùn despartì da püch. Ara oress ch'i paiass scioldi de mantignimënt por mia möta/mi möt. Ài le dovëi da fà chël? Ći sozédel pa sc'i ne ti dà nia i scioldi por le mantignimënt?

Düć i geniturs, bel anfat sce maridà, nia maridà o sc'ai ê n iade maridà, à devers de süa möta/so möt ch'ai à reconesciü l'oblianza da la/le mantignì. Chël genitur che davagna le plü y po insciö se dè jö demanco cun sü mituns à le dovëi da paié le mantignimënt. Al é important da desfarenzié danter le contribut de mantignimënt ordinar (= import fis al mëis) y le contribut de mantignimënt straordinar che mëss gnì definì avisa. Tan alt che le contribut de mantignimënt dess ester ne depënn nia ma dala situaziun patrimoniala di geniturs mo inće dai bojëgns di mituns. En linia de prinzip éson debit dl mantignimënt dala nasciüda o dala separaziun/dal devorz/dal anulamënt dla relaziun ćina che la möta/le möt é independënta/independënt dal punt d'odüda economich (chël ô dì nia ma ćina al arjunjimënt dla majera eté).
Dötes les oblianzes de paiamënt vëgn fates fora dai pêrs maridà tratan la separaziun o le devorz, dai pêrs nia maridà vëgneres stabilides tres na desposiziun iudiziara (tribunal provinzial o tribunal di mëndri) o eventualmënter inće fates fora aladô dl dërt privat. Dötes les desposiziuns y acordanzes vel tres ma sce les condiziuns de vita resta anfat. Sce les condiziuns se müda spo pol inće gnì damanè na mudaziun dles desposiziuns y acordanzes. Sc'an ne se tëgn daldöt o en pert nia a n’oblianza de paiamënt, él poscibilitês desvalies:
• Ordinn a terzi/pignoramënt dl davagn: I scioldi de mantignimënt vëgn trać jö dala daturia/dal datur de laûr dal davagn dla debituria/dl debitur y metüs diretamënter sön le cunt dla porsona benefiziada.
• Pignoramënt imobiliar o mobiliar: Sc’al ne vëgn nia paié i contribuć de mantignimënt pol gnì pignorè n imobiliar o inće d’atri bëgns mobiliars de proprieté dla debituria/dl debitur, y spo metüs ala lizita por podëi paié le debit cun ći ch’al vëgn trat ite.
• Denunzia dai Carabinieri o dala Polizia sc’al ne vëgn nia paié o ma paié vignitant i contribuć de mantignimënt.
• Tó sö contat cun l'ofize d’antizipaziun dl mantignimënt: Por podëi ghiré valch ôl ester n titul d’esecuziun olach’al é stabilì l’import de mantignimënt y la proa ch’al é gnü porvè l’esecuziun tla forma de na oblianza de prestaziun notificada. Al é da tignì cunt dl limit de davagn. Al é competënt le Raiun sozial dla comunité raionala olach’an po ciafè ćiamò de plü informaziuns.
• Scomenciamënt de na mediaziun, por che trames les perts laôres fora na soluziun azetabla cun l’aiüt de na porsona da defora. Intratan vëgn la mediaziun inće pitada te tröc posć de consulënza.
Por de plü informaziuns podëise contatè les colaboradësses y i colaboradus dl Raiun sozial.

Mi om y iö s’ùn separè y un de nos dui jarà fora de ćiasa. Ći dërt à pa les mitans/i mituns?

Por ti alisiré la separaziun ales mitans y ai mituns de geniturs maridà y nia maridà (mo che vir deboriada) à les mitans/i mituns y le genitur che se dà dantadöt jö cun les ghiranzes de sües mitans y de sü mituns y cun chël ch'ares/ai vir en gran pert, le dërt da stè inant tl’abitaziun te chëra ch'ares/ai à vit ćina chël momënt. Sce l’abitaziun é de proprieté de un o inće de trami i geniturs po le dërt d’abitaziun gnì registré tl liber fondiar. Sce al é n’abitaziun en afit po le contrat d’afit gnì trascrit al ater genitur.
Aladô dl dërt de familia po le genitur che se dà jö en gran pert cun l’educaziun/la custodia dles mitans y di mituns restè tl’abitaziun che i geniturs se partî n iade ćina che les mitans/i mituns complësc 18 agn y à arjunt l'independënza economica. Te chësc caje po le genitur despartì damanè contribuć por l’abitaziun.
Sce la uma o le pere indere s’un va fora dl’abitaziun cun i mituns pol gnì damanè do n contribut por l’abitaziun tres i posć de sorvisc por l’afitadin de Balsan, Porsenù y Maran o fà domanda de n cuartier sozial. Por de plü informaziuns podëise contatè les colaboradësses y i colaboradus dl Raiun sozial.

Ći désson pa fà naôta sc’an ô fà domanda d’antizipaziun dl mantignimënt?

Dal 2004 incà él l'ofize d’antizipaziun dl mantignimënt por la proteziun de mitans/mituns de mëndra eté. Le dërt da ciafè n’antizipaziun dl mantignimënt à chës porsones a chëres ch’al ti é gnü afidé na möta/n möt de mëndra eté, por chëra/chël che le genitur che n’à nia i mituns ne paia nia le mantignimënt.
Implü adóron inće n'esortaziun de prestaziun notificada legalmënter da n'avocata/n avocat. N'atra condiziun fondamentala por podëi fà domanda d'antizipaziun dl mantignimënt é che la damananta/le damanant y sües mitans/sü mituns de mëndra eté ais la residënza y se tëgnes sö por cin agn alalungia tl medemo post. La domanda d'antizipaziun dl mantignimënt n'é nia poscibla retroativamënter, mo ma ćina ai 20 dl mëis. L'antizipaziun dl mantignimënt va ćina che la möta/le möt à complì 18 agn.
Por ciafè le titul de dërt che va debojëgn po i geniturs fà domanda de assistënza legala debann (aiüt por i cosć dl prozès). Por chësc él n limit de davagn. Sön chësc argomënt po les colaboradësses y i colaboradus dl Raiun sozial ves dè informaziuns plü menüdes.

I sun na uma che tira sö sü mituns da sóra. Al me sta dër a cör ch'ara ti vais bun a mi mituns. I oress i eduché da ester autonoms, contënć y stersc, mo i ne sa nia sciöche i dess fà.

La statistica dij che les mitans/i mituns che vëgn fora de families de un n genitur é sot n gröm d'aspeć cotan plü al prigo co mitans/mituns de families da dui geniturs por rajuns finanziares y emozionales. En pröma ligna vel: Geniturs stersc - mituns stersc. Le prinzip dess porchël tres ester: Co me vara pa a mé - Co poi pa fà dl bëgn a mia möta/mi möt y a mè instëssa? Deache les mitans/i mituns sënt atira sc'ara ti va bun ala uma/al pere. Tl pinsier dl'Europa ozidentala vëgn les mitans/i mituns sovënz odüs sciöche pëis y nia sciöche benedisciun. Chësc problem vëgn fora dantadöt pro porsones che tira sö sü mituns da sóres, deache le pëis efetif se conzentrëia ma sön öna na porsona. Al é important por la cosciënza de sè instësc di geniturs y di mituns che an sides bugn da se gode deboriada la vita y nia ponsè ma tres ai problems. Al fej bun da ne lascè nia jì döta l'energia te „vedles“ scombatüdes, mo da la rovëne cun segurëza de sè instësc devers de na vita nöia se sintin stersc. Por rové a chësc él da se destachè dala vedla pretenjiun de iustizia y ćiarè cun positivité tl dagnì. Sön chësc argomënt él tröc ajornamënć che po inće gnì frecuentà sciöche prevenziun. Sc'i ëis problems psichics y emozionai podëise damanè do l'aiüt dles colaboradësses y di colaboradus dl Sorvisc psicologich.

Restè geniturs inće sc'an se despartësc?

Por la möta/le möt fóssel da s'audè ch'al gniss mantignì n contat regolar y de crëta cun le genitur che vir despartì. Gonot devënta la cualité dl raport do la separaziun ćinamai miù. Sce le genitur che vir despartì ne mantëgn indere nia n contat regolar y/o danter i geniturs él de gran dificoltês personales él da se fà plü domandes: Ći ti fej pa miù a mia möta/mi möta - n contat nia regolar y nia da crëie o degun contat? Por la möta/le möt él te vigni caje important da mantignì le contat por ch'an sais da olach'an vëgn y pro che ch'an toca. Sc'an afrontëia la situaziun te na manira logica y nia complicada, é inće la möta/le möt bun da n'un gnì fora plü saurì. Inće por de pices mitans/pici mituns él d'aiüt sc'an ti spliga cun sinzirité y tlerëza ći ch'al sozed impara. La möta/le möt se sënt conlié a trami i geniturs y al ne dess nia rové te n conflit de loialité. Chësc dess gnì respetè dai geniturs. Laprò tóchel inće ch'an dess mëte averda sciöch'an baia dl ex partner tla vita da vigni dé y ćiara da schivé vigni svalutaziun. Datrai pol daidé da nen baié cun zacai. Inće la Consulënza familiara pîta consëis y sostëgn te situaziuns olache i geniturs va indalater.

Tratan le fin dl'edema vëgnel i mituns de mi om da nos. Süa ex fomena n'ô nia ti dè para da se vistì y da mangé. É pa chësc dërt?

La uma mëss sostignì le raport di mituns cun le pere. Mo chësc à limić. Al tóca indere laprò che i mituns ais ći ch'ai adora. Sura ći ch'an capësc sot a chësc él minunghes desvalies. Mo an ne dess nia miné che la uma à le dovëi da ti dè para a sü mituns por le fin dl’edema plü de ći ch’ai n’adora canch’ai é sön le iade (sües bozes, sües papes y i.i.). Le problem reverda le ri tema dl mantignimënt, al po ester che le raport danter i ex partner sides critich. Chilò pol ester d'aiüt ch'an baies cun les colaboradësses y i colaboradus dl Raiun sozial.

I sun na uma che tira sö sü mituns da sóra y mëss gonot jì por rajuns de laûr n valgügn dis demez. Mies mitans à 20 y 13 agn. Poi les lascè da sóres a ćiasa?

Osta möta de majera eté podëise zënzater lascè dassora a ćiasa. Por ći che reverda indere osta mëndra möta él da se damanè sc'ara é buna da se fà le guern instëssa tl tëmp olach'i ne sëis nia. Os messëis se cruzié ch'al sides a desposiziun na porsona de majera eté adatada che la ćiares do. Chësta po sambëgn ester te chësc caje osta möta maiù. A chësta désses naturalmënter ti dè les autorisaziuns che va debojëgn por ch'ara pois agì y tó dezijiuns te caji d'emergënza. Por de plü informaziuns podëise contatè les colaboradësses y i colaboradus dl Raiun sozial.

Dieser Post ist auch verfügbar auf: German, Italian